İran kapıları kapattı 'yeşil altın' Türkiye'de kaldı: Zarar çok büyük

Türkiye'den dünyaya yayılan ve değeri adeta altınla yarışan gıda ürünlerimizden biri olan Antep fıstığı için tablo hiç iç açıcı değil. Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının ardından Antep fıstığı ihracatı neredeyse durma noktasına geldi. Hürmüz Boğazı üzerinden ihracatı gerçekleştirilen Antep fıstığında hasat beklentisi belirsiz kaldı.

Küresel gıda piyasaları, Orta Doğu’dan gelen sıcak haberlerle sarsılıyor. Dünyanın en büyük ikinci Antep fıstığı üreticisi olan İran’da patlak veren savaş, sadece jeopolitik dengeleri değil, mutfağımızdaki lezzetlerin fiyatını da değiştirdi. Sosyal medyadaki "Dubai çikolatası" akımıyla tavan yapan talep, arz kriziyle birleşince Antep fıstığı fiyatları son 8 yılın zirvesine tırmandı.

ARDI ARKASI KESİLMEYEN KRİZLER ANTEP FISTIĞINI VURDU

Şubat ayı sonunda İran’da başlayan savaş, küresel tedarik zincirinde onarılması güç bir gedik açtı. Dünya Antep fıstığı üretiminin beşten birini, ihracatının ise üçte birini tek başına göğüsleyen İran'daki çatışmalar, lojistik hatları tamamen kilitledi. Mart ayı itibarıyla Antep fıstığının pound (yaklaşık 453 gram) fiyatı 4,57 dolara çıkarak Mayıs 2018'den bu yana en yüksek seviyesini gördü.

SOSYAL MEDYA AKIMLARI PATLAMAYI TETİKLEDİ

Krizin zamanlaması, gıda sektörü için tam bir "kusursuz fırtına" niteliğinde. Özellikle 2023 sonundan itibaren sosyal medyada viral olan Antep fıstıklı çikolata ürünleri; Avrupa, Orta Doğu ve Asya’da talebi daha önce görülmemiş bir hızla artırdı. Son iki yılda fiyatlardaki artış oranı yüzde 30’u buldu.

LOJİSTİK KİLİTLENDİ REZERVASYONLAR İPTAL

2 Mart tarihi itibarıyla Orta Doğu’ya yönelik sevkiyatlarda yeni rezervasyonlar tamamen durduruldu. Savaşın etkisiyle iletişim kesintileri ve yaptırımlar birleşince, ürünlerin küresel pazara çıkışı imkansız hale geldi. Bu durumdan en çok etkilenenlerin başında, dünyanın en büyük ithalatçılarından biri olan Hindistan pazarı geliyor.

HASAT BEKLENTİSİ BELİRSİZ

Fiyatları tetikleyen bir diğer unsur ise 2025 hasadının zaten düşük bekleniyor olmasıydı. İran’ın kuzeydoğusundaki devasa fıstık bahçelerinin savaş nedeniyle zarar görüp görmediği ise henüz bilinmiyor. Eğer üretim alanları fiziksel zarar gördüyse, fiyatlardaki yükselişin uzun yıllara yayılabileceği öngörülüyor.

GIDA SEKTÖRÜNDE İKAME DÖNEMİ

Antep fıstığı, dondurma ve şekerleme sektöründe ikamesi en zor hammaddelerden biri olarak kabul ediliyor. Ancak arz daralması nedeniyle üreticilerin önünde üç zorlu yol var:

Fiyat Artışı: Ürün etiketlerine yansıtılacak ciddi zamlar.

Tarif Değişimi: Antep fıstığı oranının azaltılması veya "fıstık aromalı" ürünlere geçiş.

Alternatif Kuruyemiş: Daha ucuz olan yer fıstığı veya fındık gibi ürünlere yönelme.

PİYASALAR İÇİN KRİTİK BEKLEYİŞ

İran devre dışı kalırken, gözler ABD’ye çevrildi. Küresel üretimin %40’ını, sevkiyatın ise yarısını gerçekleştiren ABD’nin, bu devasa talep karşısında fiyatları dengeleyip dengeleyemeyeceği merak konusu.

TÜRKİYE DOĞRUDAN ETKİLENİYOR

İran’daki sevkiyat krizi, Türkiye’de "yeşil altın" fiyatlarını doğrudan etkiliyor. Küresel arzın daralmasıyla yerli Antep fıstığı ihracatta rekor fiyatlara ulaşırken, bu durum iç piyasada baklava ve tatlı fiyatlarına dev zamlar olarak yansıyor. Uzmanlar, yükselen maliyetler nedeniyle gıda sanayisinde fıstık yerine daha ucuz ikame ürünlerin kullanımının artabileceği konusunda uyarıyor.

Sözcü